Lilith kimdir? Lilith ve Çölde Uyuyan Sır kitabı

Çölde Uyuyan Sır, Lilith efsanesi gibi Mısır söylencelerini İslam spiritüalizmiyle harmanlayan bir roman. Bu yazıda hem kitabı tanıtmak, hem Lilith efsanesi, hem bazı mısır söylenceleri hakkında bilgi vermek istiyorum. Lilith kimdir? İslam spiritüalizmine ve mısır mitlerine nasıl sızmıştır? Akheneton Lilith ile nasıl ilişkilidir? Lilith’in çocukları neden ademoğluna musallat olmuştur?

Çölde Uyuyan Sır kitabı, ölümsüzlüğü arayan bir halife, bir kumandan, eski Mısır’ın kadim lanetlerinden kurtulmaya çalışan bir Firavun (Akheneton) ve tanrısının sesini takip eden bir peygamberin birbirine örülen hikayesine odaklanıyor. Bütün bu hikaye ise, birbirine örülen korkunç ve unutulmuş gizemler etrafında gelişiyor.

Bu gizemlerden en ilginçlerinden biri Lilith ve laneti hakkında. Diğeri ise antik Mısır mitolojisinde kaynak bulan ve İbrani tasavvufunda izi sürülebilen Allah’ın Gizli Adı efsanesi hakkındadır. Allahın gizli adı nedir? Lilith kimdir? Akheneton islam spiratüalizmi ile nasıl ilgilidir?

Öyleyse hikayeler arasında dolaşmaya başlayalım:

Çölde Uyuyan Sır, en sevdiğim kurgu gizem romanlarından birisi. Kitabın orijinal ismi ‘The Sleeper in the Sand’. Bence kitap antik mısır hikayeleri, islam spiritüalizmi, mezopotamya hikayelerindeki Lilith efsanesi gibi farklı hikayeleri çok iyi harmanlıyor. Kitabın biraz oryantalist olduğu söylenebilir, yine de yazar araştırdığı hikayelere nüfuz edebilmiş. Fakat kitabın günümüzde baskısı yapılmıyor. Ben gençliğimde okuduğum ilk kopyayı kaybettiğimden, şu an elimde olanı nadirkitap.com’dan edindim.

Lilith kimdir

Lilith, en ilginç dişil mitoloji figürlerinden birisi. Bu karakter feminem bir isyan olarak da, isyankar bir ruh olarak da, kötücül bir cin olarak da görülmüştür. Gelin, önce Lilith kimdir sorusunu soralım ve bu motifin tarihteki izlerine göz atalım.

Lilith, farklı kültürlerde ve mitolojilerde çeşitli şekillerde tasvir edilen bir figürdür. En çok Yahudi mitolojisinde yer alır ve Yahudi halk hikayelerinde önemli bir yer tutar. İşte Lilith hakkında bazı ana noktalar:

İlk Kadın: Yahudi mitolojisine göre, Lilith Adem’in ilk eşi olarak yaratılmıştır. Talmud ve Midraş’ta geçen hikayelere göre, Lilith Adem ile eşit olarak yaratılmıştır, ancak Adem’in otoritesine boyun eğmeyi reddetmiştir. Bu nedenle Cennet Bahçesi’nden ayrılmıştır.
Demon ve Cadı Figürü: Yahudi folklorunda Lilith, bebekleri ve hamile kadınları tehdit eden bir demon olarak tasvir edilmiştir. Orta Çağ’da, özellikle Avrupa’da, Lilith, cadı figürü olarak da popüler olmuştur.
Karanlık ve Feminizm Sembolü: Modern zamanlarda, Lilith feminist hareketler tarafından kadın özgürlüğünün ve bağımsızlığının bir sembolü olarak yeniden yorumlanmıştır. Birçok modern eser, Lilith’i patriarkal toplumlara karşı duran güçlü bir kadın figürü olarak tasvir eder.
Mezopotamya ve Kabbalistik Bağlantılar: Lilith’in kökenleri eski Mezopotamya mitolojisine kadar uzanır. Orada, “Lilitu” adlı dişi demonlarla bağlantılıdır. Ayrıca, Kabbalistik yazılarda da Lilith’in rolü büyüktür.

Bu özet, Lilith’in çeşitli mitolojik ve kültürel bağlamlardaki yerini ve önemini özetlemektedir. Şimdi Çölde Uyuyan Sır kitabının Lilith’i ne kadar yaratıcı şekilde yeniden kurduğuna bakalım.

Çölde Uyuyan Sır

Hikaye, Howard Carter’ın yeni bir firavun mezarı (Akheneton’a ait olan mezar) bulmasıyla başlar. Bir laneti uyandırmış olabileceğinden şüphelenen arkeolog, esrarlı el yazmalarına ulaşır ve hikayeler ile gerçeklik arasındaki sınırın kaybolduğu noktaya yakınlaşır.

Okuyucu arkeoloğun tarihi araştırmaya başladığı bugünden başlayarak, önce ihtiraslı bir Halife’nin aradığı gizli ilmi ve bulduklarınının hikayesini, bunun ardından ise Mısır tanrılarını terk eden firavun Akheneton’un hikayesini kat eder. (Romanda, burada ele alamayacağımız ve bu hikayeleri birbirine bağlayan başka hikaye katmanları ve anlatıcılar da mevcut.)

Halife’nin Hikayesi

İslam halifesi muzaffer kumandanını Mısır’ın derinliklerindeki bir kaleyi fethetmeye gönderir, fakat ondan istediği fetihle sınırlı değildir. Onun asıl hedefi, yaptırdığı görkemli caminin en şatafatlı yerine Allah’ın gizli adını yazdırmak ve bu tılsımın verdiği güçle ölümsüzlüğe ulaşmak, yani tanrı olmaktır.

Ancak olaylar bununla sınırlı kalmaz. Kumandanın cariyesinden yayılan gizem, halifenin kız kardeşi dahil pek çok masumu ölümle yüz yüze getirir. Bunun üzerine halife, kumandanın en büyük açmaza düşmesi için, onu kendi kızı ile sınar.

Kumandan kötülüğün nereden yayıldığını öğrendiğinde tek bir çaresi kalır: Kadim Mısır şehirlerine ve tapınaklarına dönüp ölümsüzlüğün sırrını halife için öğrenmek. Kumandan, yolculuğunda hem cariyesinin sırrını, hem de Lilith’in kim olduğunu ve kudretini öğrenir. Geri döndüğünde halifeye ve hasta kız kardeşine ölümsüzlüğü verebilecek durumdadır artık, ama beklemedikleri ve tercih etmeyecekleri bir şekilde.

Yandaki görselde, Akheneton’a ait olduğu iddia edilen mühür görülüyor. Akheneton’un gizemi ilgi çekicidir. Akheneton’u kendi tanrılarını ve rahiplerini reddetmeye ne yönlendirmişti acaba? Bazıları onun İbrahim peygamber gibi tek tanrıyı bulduğunu iddia ediyor. (Belki de Musa peygamberin desteğiyle.) Kimileri ise bu sürecin de politik yönleri olabileceğini düşünüyor. Akheneton döneminde Mısır devleti, pek çok yeni toprak işgal etmişti. Akheneton, buradaki farklı kavimleri etkisi altına alabilmek için, Mısır tanrılarında daha soyut bir inanç geliştirmek istemiş olabilir.

Akheneton’un Sırrı

Akheneton tarihte kendi tanrılarını reddeden firavun olarak bilinir. Bazı yorumcular, onun bir peygamber tarafından yönlendirilmiş / vezirliği yapılmış olabileceğini söylerken, bazıları bizzat peygamber olduğundan kuşkulanır. İlginç bir hükümdardır, kendisini korkulacak birisi olarak değil, çocuklarını seven bir baba olarak temsil ettirmiştir.

Daha da ilginç olan ise, Akheneton’un mumyası üzerinde yapılan çalışmalarda, firavunun bedensel bir bozuklukla ortaya çıkan kalıtsal bir hastalığa sahip olduğunun görülmesidir. Kendi yaşadığı dönemde dinlerini terk ettiği Mısırlı rahiplerin, bunu Ra’nın ve diğer Mısır tanrılarının bir laneti olarak gördüklerini tahmin edebiliriz.

Akheneton’u kitabın hikayesine bağlayan ise Lilith’tir. Çünkü Lilith, halifenin ve kumandanın yaşamına dokunduğu gibi, binlerce yıl önce yaşamış Akheneton’un çırpınışlarına da dokunmuştur. Gizemli bir kadın eski Mısır’ın başkentini kasıp kavurur ve laneti hiç beklenmedik bir noktaya getirir.

İşte lanet, tam bu noktada iki hikayeyi bağlar. Çünkü iki hikayenin de hem zehiri hem de panzehiri aynıdır: Halifenin şehrini kasıp kavuran lanet, Akheneton’un şehrini ve hatta atası Osiris’i de yakıp yıkmıştır.

Eğer Akheneton ilginizi çekiyorsa, Akheneton’un kahramanlarında birisi olduğu Freud’un Tek Tanrıcılık’ı: Musa’nın İki Yaşamı yazıma buradan ulaşabilirsiniz.

Akheneton kimdir?

Akhenaton, aynı zamanda Amenhotep IV olarak da bilinir, Antik Mısır’da Yeni Krallık döneminin 18. Hanedanlığında bir firavundur. Geleneksel Mısır politeizmini terk ederek, güneş diski olan Aten’e dayalı bir ibadet şekli başlatmıştır. Dini bu dönüşümü yansıtacak şekilde adını Amenhotep’ten (Anlamı: “Amon Memnun”) Akhenaton’a (“Aten için Etkili”) değiştirmiştir.

Hükümdarlığı, başkenti Akhetaten’e (günümüzde Amarna) taşıma da dahil olmak üzere önemli kültürel değişimlere sahne olmuştur. Ölümünden sonra dini reformları büyük ölçüde tersine çevrilmiş ve ismi resmi kral listelerinden çıkarılmıştır.

Lilith ve İsis

Klasik anlatıya göre Seth’in saldırdığı Osiris’i hayata döndüren ve kurtaran tanrıça İsis’dir. ‘Çölde Uyuyan Sır’daki anlatım ise farklı ve orjinaldir. Buna göre Osiris’e yapılan saldırıyı planlayan aslında Seth değil İsis’dir. İsis, Seth’i kullanarak bir komplo hazırlar ve Osiris’i öldürüp bedenini parçalatır. Ardından büyünün tamamlanması için bedenini Mısır’ın dört bir yanına gönderir. Ve sonra onun bedenini bir araya getirir.

Bunun ardından Osiris’i meleklerden öğrendiği Allah’ın gizli adı’nın sihir gücüyle diriltir İsis. Ve ona ölümsüzlüğü bahşeder. Fakat Osiris’in ölümsüzlüğü, artık İsis’in ölümsüzlüğüdür. Çünkü İsis onun eti ile beslenerek sonsuz yaşama ulaşır. İşte İsis’in Lilith’e dönüşümü bu şekilde olur.

Dikkat: Burada Lilith’in ölümsüzlüğü kazanmasıyla ilgili de özgün bir yorumla karşı karşıyayız. Oysa İbrani mitolojisine göre Lilith, Adem’le Havva cennetten kovulmadan ve ölümle cezalandırılmadan önce cennetten çıktığı için, bizatihi ölümsüzdür.

Kitaba göre firavunların üstündeki lanet de budur. Çünkü Osiris ve onun soyundan gelenlerin eti, yiyeni ölümsüz kılan bir büyüye sahiptir. Bu sırrı saklayan rahipler, yıllarca firavunların etini yiyerek ölümsüzlüğün bekçiliğini yaparlar. Rahiplerin bunu firavunlara ve Mısırlılara sonsuz yaşam vaad ederek yapmaları ise asıl ironidir.

Hikayenin çarpıcılığı, işte bu yer değiştirmeden gelir. Bu yer değiştirme inandırıcıdır çünkü Lilith efsanelerinin anarşizmi ile uyuşur. Lilith efsanesi, tarihsel süreçte pagan anlatılardan ataerkil dini hikayelere sızmıştır. Ve belki ötekileştiren ve eril dile hapsolan dişil enerjinin isyanını, belki de heterodoks yaklaşımların dini hikayelerin dikeyliğine bir isyanını ifade etmiştir.

Her halükarda, Lilith gizemli bir hikaye kahramanıdır.

Lilith kimdir?

Lilith efsanesi, Mezopotamya ve Yahudi mitolojisinde bağımsızlık, başkaldırı ve şeytanlık ile ilişkilendirilen bir hikayedir. Lilith’in Adem’in ilk karısıydı. Ve onun otoritesine boyun eğmediği için Adem’i ve Cennet Bahçesini terk etmişti.

Lilith aynı zamanda yeni doğan bebeklere tehdit olarak ve erkekleri baştan çıkararak onların menisini kullanarak daha fazla şeytan yaratma figürü olarak betimlenir. Modern yorumlarda, Lilith bazen kadın güçlenmesi ve gücünün bir sembolü haline gelmiştir.

Burada ilginç bir soru şu olabilir: Yaratıcı neden Lilith’i ortadan kaldırmamaktadır? Bununla ilgili rivayetlerden birisi, yine İsis efsanesi ile benzerlik gösterir. Efsaneye göre Lilith, yaratıcının gizli adını bilmektedir. Eski hikayelerde, bir tanrının ismini bilmek, onun üzerinde güce sahip olmak manasına gelir. İşte hikayeye göre, yaratıcı bu yüzden Lilith’i ortadan kaldıramaz. (İsis hikayesinde İsis, Tanrı Ra’nın gizli ismini öğrenerek onu dize getirmiş ve büyücülük yeteneği kazanmıştır.)

Lilith İbrani mitolojisine göre her zaman Adem’le Havva’nın çocuklarına musallat olmuştur. Bu mücadele ise, Lilith Adem’in üstünlüğünü kabul etmediğinden ve ona itaat etmediğinden başlamıştır. Fakat ilk kanı döken Lilith değildi. Lilith Adem’den kaçtığında 100 kadar çocuğu olmuştu. Melekler Lilith’e dönene kadar her gün bir çocuğunu öldüreceklerini söylemişlerdi. Ve bu tehditi yerine getirdiler.

Yani Lilith’in çocukları, yaratıcının meleklerinin tehditi altındadır. Bunun üzerine Lilith de Adem’in çocuklarını öldürmeye başlar. Bu noktadan itibaren, Adem’in çocukları ile Lilith’in çocukları arasındaki savaş başlamıştır. Burada Adem’in çocukları insan soyunu, Lilith’in çocukları ise cin ve peri gibi görünmeyen kötücül ruh ve canavarları kapsar.

Lilith efsanesi, insanın bilinçdışı korkularından bir kısmı ile ilişkili olabilir. Ne de olsa Lilith karekteri, insanın kadim düşmanı olarak ortaya koyulmuştur. Bu yüzden Lilith kimdir sorusu hiç de basit değildir.

Lilith’in gizemi / İnsan’ın gizemi

Hikayenin gücü, Lilith’in hem hastalık hem de şifa olmasından ve bu labirentin çıkışsızlığından geliyor. Bu etki belki de, insanın da hayatta hem soru, hem de cevap olmasıyla birleşiyor.

Hem doğru, hem de yanlış insanla birlikte var olur çünkü. Hakikate, yani Alethia’ya, Işık’a sadece insan duyarlı hale gelebilir. Fakat bu duyarlılık için ışığın yanında karanlık da gereklidir. Belki de bu yüzden girer hikayelere Lilith. Lilith kimdir sorusunu sormak, insan nedir sorusunu sormakla alakalı olabilir.

(Not: Kadim Mısır ve hermetizm ile ilgili daha fazla bilgi almak için Horus’un göz, sonsuzluk ve ölüm yazıma buradan ulaşabilirsiniz.)