Alçak kültür

Şaman sembolleri ve anlamları nedir? Şamanlar ve semboller kitabı, kaya resimlerindeki şamanik izleri takip ediyor. Bu şamanik miras bizlere neler anlatır? Şamanizm ne demek? İlkel insanlar, şamanik sembolleri çizerek, büyü mü yoksa sanat mı yapıyordu? Şamanlar ve semboller kitabı ne anlatıyor?

Ben Şamanizm Türkler ve İslam ilişkisi üzerine düşünmeyi çok seviyorum. Çünkü şamanizm Türk kültürü üzerinde çok etkili olmuş ve bugün dahi pek çok şaman sembolü bizim için kültürel olarak çok önemli. Örneğin Kurt ve Kartal gibi hayvanların önemli olması, kurşun dökme gibi şamanik ritüellerin devam etmesi, ölünün 40’ında hayır yapılması, cinci hocanın aynı şaman gibi ruhlar dünyası ile insan dünyası arasında denge kurması gibi pek çok şamanik iz var kültürümüzde. (Bknz. Cinci hoca ve şamanizm)

Gelin şaman sembolleri ve anlamlarını arkaik döneme doğru takip edelim. Ve şamanizmin doğuşundan günümüze kadar süren bir perspektif kazanmaya çalışalım.

Şamanizm ne demek

Şamani eski dünyanın psikoloğu, din adamı, doktoru ve öğretmemiydi. Şamanizm, dünyanın çeşitli bölgelerinde eski zamanlardan beri var olan ve hala bazı toplumlarda uygulanan bir inanç ve ritüel sistemidir. Şamanizm, doğayla ve ruhani varlıklarla iletişim kurabilen şamanlar adı verilen kişilerin liderliğinde gerçekleşir. Şamanlar, toplumlarında hem dini liderler hem de şifacılar olarak görev yaparlar.

Şamanizmin Temel Özellikleri:

1. Şamanlar: Şamanizmde merkezi figür olan şaman, doğaüstü güçlerle ve ruhlarla iletişim kurabilen bir kişi olarak görülür. Bu kişiler genellikle transa girerler, rüya görme, ritüel danslar veya müzik eşliğinde ruhlarla bağlantı kurarlar.
2. Doğayla Bağlantı: Şamanizm, doğayla derin bir bağlantıya sahiptir. Doğal unsurların, hayvanların ve bitkilerin ruhsal güçlere sahip olduğuna inanılır. Şamanlar, bu ruhlarla iletişim kurarak, toplumlarına rehberlik eder ve onlara sağlık, bolluk veya korunma sağlar.
3. Ruhani Yolculuklar: Şamanlar, ruhani dünyalara “yolculuk” yaparak, ölülerle, tanrılarla veya doğa ruhlarıyla temas kurabilirler. Bu yolculuklar sırasında şamanlar, toplumlarındaki sorunları çözmek, hastalıkları iyileştirmek veya geleceği görmek için bilgi alırlar.
4. Ritüeller ve Törenler: Şamanizmin önemli bir parçası, çeşitli ritüel ve törenlerin düzenlenmesidir. Bu törenler, genellikle toplumdaki önemli olaylar, mevsimsel değişimler veya kişisel sorunlar etrafında şekillenir.
5. Çoklu İnanç Sistemleri: Şamanizm, tek bir tanrıya dayalı bir inanç sistemi değildir. Aksine, doğadaki birçok farklı ruh ve varlığa tapınma ya da onlarla iletişim kurma esasına dayanır.

Şamanizm, Orta Asya, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Afrika, Sibirya ve diğer bazı yerli toplumlarda bulunmuş ve halen bazı yerlerde uygulanan bir inanç sistemidir. Şamanizm, doğayla ve evrenle derin bir uyum içinde olmayı, ruhani güçlerle bağlantı kurmayı ve bu güçlerin toplum yararına kullanılmasını vurgular.

Bugün şamanizm ne demek sorusunu sormak, böyle geniş bir mirasın günümüz kültüründeki izlerini de takip etmektir. Doğaya ve hayvanlara duyulan saygıda, dünyaya duyulan aidiyette, ölümü kabul etmek ve yatıştırmakta… ve pek çok insanca değerde, şamanizmin izlerini görürüz. Tam da bu yüzden şaman sembolleri ve anlamları üzerine düşünmek, önemlidir.

Önemli şaman sembolleri ve anlamları

Şamanizmde semboller, ritüellerde ve törenlerde önemli bir rol oynar. Bu semboller, ruhsal dünya ile iletişim kurmak, koruma sağlamak ve şifa vermek için kullanılır. Bir sonraki bölümde, Şamanlar ve Semboller kitabı üzerinden kaya resimleri ve şamanizm üzerine konuşacağız. Ama şimdi, bazı önemli şaman sembolleri ve anlamları:

1. Davul (Tambur)

• Anlamı: Şamanların en önemli araçlarından biridir. Davulun sesi, şamanın ruhani yolculuklara çıkmasına yardımcı olur. Ve ruhlarla iletişim kurmasını sağlar.
• Şaman tedavi seansı boyunca, davul çalar ve ancak bu şekilde yardımcı ruhları davet edebileceğini inanılır. Burada tedavi ile müziğin iç içe geçmiş olduğunu, bir anlamda müzikle tedavi yapıldığını görürüz. Müziğin solo kısımları şamanın yolculuğunu anlatır, koro kısımları ise şamanın yardımcıları söylerdi. Bu bir anlamda müziğin doğuşudur. (Şamanlar ve Semboller, s.89-90-91)
• Davulun şekli, genellikle evreni veya dünyayı temsil eder. Davulun üzerine çizilen semboller ise şamanın inanç sistemine ve kişisel deneyimlerine göre değişir.

2. Kurt

• Anlamı: Kurt, birçok şamanik kültürde güçlü bir koruyucu ruh olarak kabul edilir. Aynı zamanda cesaret, sadakat ve liderliği simgeler. Kurt ruhu, şamana rehberlik eder ve zor zamanlarda ona güç verir.

3. Kartal

• Anlamı: Kartal, gökyüzünün ve yüksek ruhların sembolüdür. Uçuş yeteneği, kartalın ruhani dünyaya ulaşabilme kapasitesini simgeler. Aynı zamanda keskin görüşü ile geleceği görme yeteneğini ve ruhsal aydınlanmayı temsil eder.

4. Ağaç

• Anlamı: Ağaç, şamanik inançlarda hayat ağacı olarak bilinir ve evrenin üç katmanını (gökyüzü, yeryüzü ve yeraltı dünyası) birbirine bağlar. Kökleri yeraltı dünyasına, gövdesi yeryüzüne ve dalları ise gökyüzüne uzanır. Hayat ağacı, şamanın ruhani yolculuklarında rehberlik ettiği bir semboldür.

5. Yılan

• Anlamı: Yılan, dönüşüm, yenilenme ve şifa sembolüdür. Derisini değiştirme yeteneği, yılanı yeniden doğuşun ve ruhsal dönüşümün bir simgesi yapar. Ayrıca yeraltı dünyası ile bağlantılı olduğu için bilinçaltını ve gizemleri temsil eder.

6. Ay ve Güneş

• Anlamı: Ay ve güneş, birçok şamanik kültürde zıt güçlerin dengesi olarak görülür. Ay, dişil enerji, sezgi ve içsel bilgelikle ilişkilendirilirken; güneş, eril enerji, güç ve yaşamın kaynağı olarak kabul edilir. Bu iki sembol birlikte dengeyi ve bütünlüğü simgeler.

7. Tüyler

• Anlamı: Tüyler, özellikle kuş tüyleri, ruhsal yükseliş ve arınma sembolüdür. Şamanlar, tüyleri ritüel ve törenlerde kullanır; genellikle tüyler, ruhsal rehberlerle olan bağlantıyı güçlendirmek ve koruma sağlamak amacıyla kullanılır.

8. Şamanik Maskeler

• Anlamı: Şamanlar ritüellerde maskeler takarlar. Bu maskeler, şamanın ruhani dünyaya geçişine yardımcı olur ve farklı ruhların enerjisini temsil eder. Maskeler, genellikle hayvan şekillerinde yapılır ve takan kişiyi o hayvanın ruhuyla bütünleştirir.

9. Geyik

• Anlamı: Geyik, zarafet, nezaket ve barışın sembolüdür. Ayrıca, ruhsal rehber olarak şamanlara yön gösterir. Geyik ruhu, özellikle doğurganlık ve doğanın yenilenmesi ile ilişkilendirilir.

10. Totem Hayvanları

• Anlamı: Totem hayvanları, şamanın ruhani rehberleridir. Her şamanın kendi totem hayvanı vardır ve bu hayvan, şamanın karakterini, yeteneklerini ve hayat yolunu yansıtır. Totem hayvanları, şamanın kişisel koruyucuları olarak kabul edilir.

Bu semboller, şamanizmde hem ritüel amaçlı hem de ruhsal bağlantı kurma aracı olarak önemli rol oynar. Her biri, doğa ile insan arasındaki derin bağlantıyı ve ruhsal yolculukları simgeler.

Şamanlar ve semboller kitabı

Bu kitap, Yapı kredi yayınlarından çıktı. Ben de hem eskiz yapmaya, hem ilkel çizimlere ve şamanizme ilgi duyduğumdan vakit kaybetmeden kitabı edindim. Şamanlar ve semboller kitabı son derece akademik. Ama kitabın içerdiği çizimler son derece etkileyici. Üstelik kitap, şamanik kaya resimlerinin anlamlarını, şamanizmle bağlantısı içerisinde tartışıyor.

Kitap ilk başta şaman kaya resimleri literatürünü inceliyor. Bu yolculukta kaya resimlerinin yorumlanmasındaki güçlüklere tanıklık ediyoruz. Binlerce yıl önce çizilmiş bir kaya resminin samanizmle ilişkisinin kurulması, hangi büyü ve ritüellerle ilişkili olduğunun çözülmesi gerçekten de güç ve karmaşık bir konu.

Av büyüsü

Örneğin av büyüsü, ilkel insanların avcının işini kolaylaştırmak için yaptığı ritüelleri kapsar. Şaman, avcının muzaffer olması için çeşitli ritüeller gerçekleştirir.

Örneğin yukarıdaki yaralı hayvan kaya resimlerinin, şamanların başarılı av için yaptıkları av büyüsü amaçlı kaya resimleri olduğu iddia ediliyor. Fakat bu konuda bir uzlaşı yok. Çünkü ilkel insanların ne düşündüğünü bilmiyoruz. Bazı araştırmacılar, bu resimlerin nesiller arası bilgi aktarımı için kullanılmış olabileceğini, bunlara buyusel bir önem affetmeyin doğru olmadığını iddia ediyor.

Röntgen insan çizimleri

Şamanlar ve semboller kitabında, pek çok farklı tip insan figürü görüyoruz. İlkel insanlar her tür insan figürünü kayaya işlemişler.  Yarı hayvan yarı insan figürler, güneş başlı figürler, ana tanrıça figürü, doğum yapan kadın, falluslu erkek, avlanan erkek…  Fakat bunlar arasında beni en çok etkileyen röntgen tarzı insan figürleri.

Bu figürün ilginçliği, iskelet şeklinin şaman için önemli olması. Şamanın görevini üstlenmeden önce, ruhlar tarafından kaçırılıp etlerinin kemiklerinden ayrıldığına ve böylece ruhunun temizlediğine inanılır şamanizmde.

Şaman hastalığı, şamanizmin en önemli sembollerinden birisi. Şaman, bu özel durumu yaşamadan Şaman olamazdı. Bence böyle önemli şamanik bir motifi kaya resimlerinde görmek gerçekten harika.

Ölü taşıyan kayık

Kitaptaki en ilginç anekdotlardan birisi de, ölümle ilgili. Eski kaya resimlerinde, ölüleri öte dünyaya taşıyan bir kayık resmedilmiş. Bence bu hem ölümle ilgili hayalgücünün ne kadar eskiye gittiğini gösteriyor, hem de mitolojik motiflerin ne kadar arkaik olduğunu.

Ölümün ilkel insanlar üzerinde ne kadar etkili olduğunu böylece bir kere daha görüyoruz. Freud, ölü tabusu ve cesetten duyulan korkunun, hortlak ve ruh inançlarının temelinde olduğunu iddia etmişti. (Bknz. Freud Totem ve Tabu ve ölü tabusu)

Şamanizmin evrenselliği ve işlevselliği

Eğer şamanizmi araştırdıysanız, bu kültürün hem Afrika hem Orta Asya hem Amerika’da görüldüğünü (ve belki başka yerlerde de) fark etmişsinizdir. Şamanizmin evrenselliği, insan kültürünün ve beyninin Evrimi ile bağlantılı olabilir.

Şaman ve semboller kitabında işaret edildiği üzere, Winkelman isimli araştırmacı bu evrenselliğin, şamanizmin kültürün gelişiminde oynadığı rol ile ilgili olduğunu söyler. Toplumun lideri olam şaman, toplumsal sistemin gözeticisiydi.

Kadınlar ve çocuklar ateş ve barınaklar ile ilgilenip toplayıcılık yaparken, erginleme ritüelini yerien getiren erkekler avcılık yapardı. Şaman ise şifacı ve bilgeydi, ruhlar dünyası ile ilişki kurar ve bu sistemin devamını ve gerekli bilgilerin sonraki nesillere aktarımını denetlerdi. Şaman sembolleri ise bu toplumun birleştirici işaretleriyle.