Alçak kültür

Şaman, ilkel dünyanın en büyülü kahramanlarından birisiydi. O eski dünyanın en evrensel liderlerinden birisidir. Şamanlar ve semboller kayalara da, inanç ve kültüre de işlenmiştir. Şamanizm Türkler arasında etkili inançlardan birisiydi. Ve Şamanizm ve İslam kültürleri de çok zengin bir ilişki içerisinde olmuş. Gelin bu yazıda, şamanizm ne demek sorusunu soralım. Şaman kimdir? İnsanlığın gelişimini nasıl etkilemişti?

Şaman, eski insanların hem lideri, hem şifacısı, hem psikoloğu, hem de ruhani öneriydi. Toplumu erginleme, şifa ve büyü ritüelleri ile birarada tutmuştu. O insanlarla insanlar ve insanlarla tanrılar arasındaki köprüydü. Transtan döndükten sonra açıkladıkları yasaya dönüşürdü.

Üstelik Şamanizm eski dünyanın bir olayı olsa da, günümüzde tamamen ortadan kalkmadı. Orta Asya’daki bazı topluluklara, İslamlaşmış şifacı ve din adamı şaman, hala iş başında. Diğer topluluklarda ise ya şamanik adet ve inançlar devam ediyor, ya da cinci hoca gibi şamanın rolünü kopyalayan figürler şamanla benzer rolleri oynuyor.

Şamanik kültür dünyaya nasıl damga vurdu? Şaman kimdir? Ona neden ihtiyaç duydu eski insan. Şamanizm nasıl oldu da hem Afrika, hem Göbeklitepe, hem Ortaasya hem de eski Amerika’da etkili oldu? Gelin, Şamanizm ne demek sorusunu soralım.

Şamanizm ne demek

Şamanizm, dünya genelinde birçok farklı kültürde görülen ve doğaüstü güçlerle iletişim kurma, ruhsal dünyaya erişme gibi amaçlarla gerçekleştirilen bir inanç ve uygulama sistemidir. Şamanizmin temelinde, bir “şaman” adı verilen kişinin, ruhsal dünyaya geçiş yapabileceğine, ruhlarla iletişim kurabileceğine ve bu güçleri insanlara yardımcı olmak, hastalıkları iyileştirmek, kötü ruhları uzaklaştırmak gibi çeşitli amaçlar için kullanabileceğine inanılır.

Şaman münzevidir. Aile kurmaz. Koruyucu ruhu ile evlidir. Albıs’ın (alkarısı) soyundan gelir. Ne bu dünyada, ne de öte dünyada yaşar. Çünkü o bir aracıdır.

Şaman,  eski insanlığın ruhani lideriydi. Ve bu rollerini gerçekleştirmek için transa geçme, ritüel danslar, şarkılar, davul çalma gibi çeşitli ritüeller uygulardı. Şaman, doğanın ve evrenin ruhlarla dolu olduğuna, bu ruhların insanlar üzerinde etkileri olduğuna inanır. Ve bu etkileri dengelemek, sorunları çözmek için ritüel ve törenler düzenler.

Şaman kültürü, herhangi bir kutsal metin ya da merkezi bir otoriteye dayanmayan, genellikle sözlü geleneklerle aktarılan bir inanç sistemi. Bu yüzden şamanizm ne demek sorusunu, semavi dinlerin çerçevesinin dışına çıkarak soracağız. Önce şamanın kim olduğunu sorgulayalım.

Şaman kimdir

Eski kabilelerde, hem dini hem de ruhsal konularda liderlik yapan bir figürdü şaman. İnsanları kötücül ruhların kötülüğünden korur, geleceğin esenlik getirmesi için ruhları ve ataları ikna ederdi.

Varlığına inanılan ruhlar, tanrılar ve insanlar arasında aracılık yapan din adamlarına şaman adı verilmektedir. Bunlar her türlü hastalığa çare bulmak, hastanın hastalık esnasında ayrılan koruyucu ruhunu geri getirmek, kısırlık ve zor doğumlarda yardım etmek, verilen kurbanları gök ve yer tanrısına ulaştırmak, çeşitli dinsel törenleri icra etmek, ruhları ait oldukları yere (ölüler âlemine) göndermek, kötü ruhlardan insanları korumak için ayinler düzenlemek, fal bakıp gelecekten haber vermek gibi işleri yaparlar.

Türk Mitolojisinin Kısa Tarihi, s.129, Yaşar Çoruhlu

Şaman hem şifacı hem de bir çevirmendi. (Hermes gibi.) Tanrısal bir gücü olmasa da, tanrıları bedenine davet edebildiği ve ruhları ikna edebildiği oranda güçlüydü. Ve öte aleme yaptığı yolculuklarla, ilkel insanın hayal gücünü geliştiriyordu.

Öte yandan şamanın kahinlik ve din adamlığı rolleri de vardı. Şaman kendini saflaştırarak güçlerini arttırmaya çalışır, bunun için de çeşitli kurallara uyar ve perhiz yapardı.

Göbeklitepenin şamanları

Şamanın insanları ölüm korkusu ve ölüm sonrası hakkında nasıl hikayeler anlattığını Göbeklitepe fresklerinde görebiliyoruz.  Aşağıdaki kaya oymasında, baykuş kılığına girmiş şaman, kanadının üstünde tuttuğu kafayı öbür dünyaya götürüyor. Yanda ise kafasız bedeni görüyoruz.

Buradan hem şamanların mö 12 bin yılında anadoluda sahneye çıktıklarını görebiliyoruz. Hem de öte dünya ile ilgili anlattıkları hikayelerin bir izini gördük. İnsanlar ölümden korktular ve bu korkuya dayanabilmek için hikayeler ürettiler.

Ak ve kara şaman

Eski dönemde iki tip şaman vardı. Ak şaman bereket ritüellerini, yağmur dualarını, iyi tanrılar ve iyicil ruhlarla ilişkileri yönetirdi.

Ama kara kam çok daha popülerdi. O karanlıklar tanrısı Erlik, onun hizmetkarları ve kötücül ruhların işleri ile ilgilenirdi. Hastalandıysanız ya da hayvanlarınız verimsizse, kara şaman bu musallata çare bulmak için karanlık ruhlarla ilişki kurar, onları kurbanlarla ikna ederdi.

Bu noktada günümüzde Anadolu’da hala görülen cinci hoca pratikleri akla geliyor. Cinci hoca da, aynı kara kam gibi, kötücül cinleri sakinleştirerek ya da etkisiz hale getirerek hastaları iyi etmeye çalışıyor. Bence Şamanizm Türkler arasında o kadar etkiliydi ki, daha sonra karşılaştıkları cin inancının benimsemelerine ve sevmelerine vesile oldu. Çünkü eski türklerde animizm güçlüydü ve doğa ruhlar / iyeler ile doluydu.

Şamanın evrenselliği

Şamanizm Orta Asya-Sibirya, Amerika ve Afrika gibi geniş alanlarda görülmüştür. Bu  farklı alanlarda görülen şamanist pratikler çok çeşitlilik gösterir. Fakat bazı pratikler ortaktır. Şamanizm Türkler için Budizm ve diğer kültürlerin etkisi altındaki bir inanç biçimiyken, Sibirya’da daha saf olarak, Amerika ve Afrika’da ise bambaşka tonlarda yaşandı.

Bu noktada ilginç olan soru şudur: Şamanizm nasıl olur da bu kadar geniş alanlarda görülebilmiştir? Ortak atalar bu kadar yol kat etmiş ve kültürlerini koruyabilmiş miydi? Yoksa başka kaynakları mı var bu yaygınlığın? Şamanizmin evrenselliği ne manaya gelir?

Bazı düşünürler, şamanın bu kadar yaygın bir figür olmasını, şamanın ilkel toplumsal organizasyondaki konumuyla açıklar. Şaman evrenseldir, çünkü o kabileyi bir arada tutmuş ve nesiller arası bilgi aktarımını sağlamıştır.

Erginleme töreniyle avcıları sorumluluk sahibi kılmış, kadın ve çocukları toplayıcılığa teşvik etmiş, asalakları topluma katmış ya da onları kovmuş, ve hastaları iyileştirmiştir. Bu işlev, şamanın evrenselliğinin bir sebebi olabilir.

Şaman gelenekleri; psikolojik temelli ruhsal bütünlenme, metaforik bilişsel süreçler ve toplumsal bağlanma sağlayan ritüeller vasıtasıyla bir bilinç bütünlüğü üretir. Bütün dinlerin temelinde Şamanizm ve farklı bilinç durumları bulunmasa da tüm toplumların şamanist tedavi -farklı bilinç durumlarının ruhlar dünyası ile irtibat kurma yoluyla tedavi amaçlı kullanımı- temelli dini pratikleri vardır. Insan evrimi bu potansiyelleri seçmiştir, çünkü bunlar stres tepkilerinin yöneti- minde, psikolojik entegrasyon üretiminde ve sosyal uyumun güçlendirilmesinde duruma uyarlanabilme özelliğine sahiptirler. Şamanizm’e ait tecrübeler, dinin özündeki en temel duygusal sezgiler arasındadır. (Winkelman 2006: 110-111)

Şamanlar ve Semboller, s.101

Bence bu fikir son derece ilginç. Şaman kültürü Amerika’ya Sibirya üzerinden geçmiş olabilir evet. (Yaygın görüş bu.) Ama bu kültürün Afrika’da da görülmesi bence bu konuyla ilgili olabilir. Her halükarda şaman eski dünyanın önemli bir figürüydü.

Şamanlar ve semboller

Kaya resimleri yani petroglifler, sanat ve dinin doğuşunu gösterir. Kaya resimleri uzmanlar tarafından büyü, dinsel ritüel, eğitim gibi çeşitli amaçlarla yapıldığı düşünülüyor. Bizim konumuz bağlamında, şamanist Kaya resimleri ilginç.

Şamanlar ve Semboller kitabı, tam da şamanik Kaya resimlerine odaklanıyor. Kaya resimlerinin asıl zorluğu, çok eski döneme kayıtlı olduklarından, örneğin şamanizm gibi kültürler ve ritüelleri ile ilişkilendirilmesinin zorluğu.

Fakat bazı semboller, şamanik değeri bakımından son derece açık. Örneğin röntgen tarzı insan figürleri, şamanın şamanlığa yükselişini hatırlatır. Ruhlar bu süreçte şamanın etini kemiklerinden ayırır, ona ölümü yaşatır ve yeniden doğmasını sağlar.

Benzer şekilde dans eden şaman figürleri de belirgindir. Bu resimlerde bazen şaman hayvan kılığına girmiş, yarı hayvan ya da hayvan olarak resmedilir. İlginç olan ise bu resimlerin çoğunlukla yankıya uygun yerlerde resmedilmesidir. Bu resimlerin yapıldığı yerlerin, dini ritüel ve müzik eşliğindeli ritüellere ev sahipliği yapması olasıdır.

Şamanizm Türkler

Eski türkler, şamanik inançlarla harmanlanmış bir tür Gök Tengricilik inancına sahipti. Bu inanç arkaik dönemde şamanizm ağırlıklıyken, ilerleyen dönemde ne şamanik tonlarını, ne put inancını, ne de çok tanrılı pantolonu kaybetmeyen bir tür Gök / Kök tanrı dinine bıraktı.

Bazı araştırmacılar bu inancın bir tür tektanrıcılık olduğunu söylerken, bazı düşünürler şamanizmin baskın olduğunu iddia etmişti. Her halükarda Şamanizm Türkler için çok önemli bir kültürel çerçeveydi.

Ancak Türkler pek çok kültürle ilişki kurmuşlar ve kültürel etkileşim yaşamıştı. Dahası Türkler asimile eden değil, kendi değerleri ile karşılaştıkları kültürleri harmanlayan bir yapıdaydı.

Budizm, Manicilik, İslam gibi pek çok inancı, bazen sosyal bazen siyasi sebeplerle benimsediler. Ama her defasında ilişki kurdukları yeni kültürü, kendi ruhları ile harmanladılar.

İlerleyen dönemde bu konuyla ilgili daha çok araştırma yapmak ve özellikle Şamanizm ve İslam ilişkisini ve budizmin etkisini araştırmak istiyorum. Ama her halükarda, Şamanizm Türkler için önemli bir kültürel motiftir.